Formy i funkcje zachowań autoagresywnych
Autoagresja – pojęcie bardzo szerokie i niejednoznaczne. Tematyka autoagresji podejmowana jest często jako motyw w filmach, programach publicystycznych, dyskusjach. Często także opisywane w literaturze fachowej, jako tak zwane samookaleczenia, współwystępujące w przebiegu różnorodnych zaburzeń psychicznych na przykład zaburzeń depresyjnych, czy zaburzeń osobowości. I jako takie łatwiej definiowalne i bardziej precyzyjnie opisane.
Zachowania autoagresywne mogą przybierać różnorodną formę. Wyróżnić można zatem autoagresję bezpośrednią (bicie się, samookaleczenie, samooskarżanie, autokrytyka) oraz pośrednią (osoba prowokuje do agresji innych i poddaje się jej). Występuje także podział na werbalną i niewerbalną.
Autoagresja werbalna polega na zaniżaniu swej samooceny, poprzez wmawianie sobie własnej małej wartości, częstą krytykę siebie i swojego zachowania. Autoagresja niewerbalna przejawia się głównie przez wymienione wcześniej akty samookaleczeń.
FORMY I FUNKCJE ZACHOWAŃ AUTOAGRESYWNYCH
Do zachowań autoagresywnych zaliczyć można także: zaburzenia łaknienia (bulimia, anoreksja, otyłość), nałogi na przykład alkoholizm, używanie środków psychoaktywnych (dopalacze), obgryzanie paznokci, przymus uszkadzania skóry (drapanie, rozdrapywanie ran, gryzienie warg, szczypanie się) oraz przymus wyrywania sobie włosów (trichotillomania) z brwi, rzęs, z głowy.
Specyficzną formą zachowań o charakterze autoagresywnym są samookaleczenia, które jednoznacznie oceniane są przez klinicystów jako zaburzenie. Są to uszkodzenia ciała, które mogą mieć formę powierzchownych, lekkich ran lub zadrapań, albo głębokich ran ciętych. Czasem wbijania sobie ostrych przedmiotów w ciało, połykanie ich, polewanie się kwasem lub innymi żrącymi substancjami, przypalanie papierosem, łamanie kości, uszkadzanie lub wycinaniem fragmentów ciała na przykład powiek, gałek ocznych itd.
Różnorodność zachowań autoagresywnych jest jak widać zaskakująca i przecież nie sposób wymienić ich wszystkich. W obecnej sytuacji niejasna jest również granica między tym, co nazwiemy jako „zdrowe” a tym, co uznalibyśmy za „chore”. Choć trzeba przyznać, że przy rozpoznaniu diagnostycznym, uwzględniając oczywiście nieświadomość i wszystkie związane z tym konsekwencje, każde zachowanie autoagresywne może być rozumiane jako przejaw zaburzeń w funkcjonowaniu.
Natomiast samookaleczenia, to węższe pojęcie i oznaczać będzie bezpośrednią autoagresję, dążenie do wyrządzenia sobie szkody, zadania bólu, ale bez zamiaru samobójczego. W praktyce klinicznej zachowania autoagresywne nie występują jako wyizolowane przejawy ludzkiego funkcjonowania w świecie. Zwykle są rozpoznawane jako jedne z elementów diagnozy innych zaburzeń takich jak na przykład: zaburzenia depresyjne, zaburzenia obsesyjno – kompulsywne, zaburzenia osobowości, czy schizofrenia. Zawsze są też wynikiem bardziej lub mniej świadomego procesu wewnątrzpsychicznego pacjenta.
Na przykład podjęcie działań autoagresywnych przez dziecko czy nastolatka nie będzie nigdy zjawiskiem wyizolowanym. I zawsze towarzyszyć będą temu określone przeżycia wewnętrzne (myśli i emocje), na ogół trudne i bolesne, z którymi sobie nie radzi.
Szacuje się, że w populacji nastolatków, to około 4 % osób, a w populacji klinicznej, to około 21 %. W badaniach amerykańskich lekarzy ustalono, że w okresie dorastania rozmyślnie zraniło się lub zadało sobie ból, co najmniej raz w życiu od 15 do 22 % nastolatków. Są to więc niemałe liczby. Z w/w badań też wynika, że dziewczęta i kobiety 3 krotnie częściej przejawiają takie zachowania.
Należy przede wszystkim pamiętać, że najczęściej zachowania autoagresywne są elementem i przejawem szerszego problemu emocjonalnego a w ich leczeniu istotnym jest dotarcie do źródeł problemu.
Autoagresję należy widzieć i traktować jak każdy inny objaw w zaburzeniach emocjonalnych, więc koncentrowanie się na samych aktach autoagresji nie przyniesie oczekiwanych rezultatów.
W tym sensie skuteczną formą psychoterapii będzie metoda oparta na psychoanalizie lub metodach odwołujących się do tego nurtu szkołach (np. terapia psychodynamiczna), która dysponuje narzędziami do osiągnięcia tego celu. Na pewnym etapie pracy użyteczne mogą być metody pomagające pacjentowi zastępowanie destrukcyjnych zachowań innymi, bardziej dojrzałymi sposobami radzenia sobie z emocjami.
Natomiast w pracy z dziećmi i młodzieżą niezastąpioną będzie terapia systemowa, ponieważ często bywa, że zachowania autoagresywne u dzieci wynikają i związane są z procesami wewnątrzrodzinnymi.
W związku z tym łączenie oddziaływań indywidualnych i systemowych może przynieść bardzo dobre rezultaty.
Ważne jest, aby w oddziaływaniach terapeutycznych odwoływać się do znanych i uznanych metod oraz podejmować współpracę pomiędzy specjalistami (szczególnie w terapii dzieci i młodzieży), tak aby skutecznie pomagać pacjentom i ich rodzinom.
O TELEFONIE 800 100 100
800 100 100 to bezpłatna i anonimowa pomoc telefoniczna i online dla rodziców i nauczycieli, którzy potrzebują wsparcia i informacji w zakresie przeciwdziałania i pomocy psychologicznej dzieciom przeżywającym kłopoty i trudności takie jak: agresja i przemoc w szkole, cybeprzemoc i zagrożenia związane z nowymi technologiami, wykorzystanie seksualne, kontakt z substancjami psychoaktywnymi, depresja i obniżony nastrój, myśli samobójcze, zaburzenia odżywiania.
Ponadto terapeuci i prawnicy Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę udzielają konsultacji w zakresie podejmowania interwencji w przypadku podejrzenia przestępstw wobec dzieci, w szczególności wykorzystywania seksualnego, oraz pomocy psychologicznej dla dzieci doświadczonych przemocą i wykorzystywaniem seksualnym i uczestniczących w charakterze świadków i pokrzywdzonych w procedurach prawnych.
Jeśli chodzi o samouszkodzenia, to można wyróżnić takie jak (A. Favazza):
- wielkie np. autokastracja, amputacja kończyn, występujące głównie przy ostrych psychozach czy stanach ostrego upojenia alkoholowego,
- stereotypowe np. uderzania głową w ścianę, występujące w zaburzeniach autystycznych, czy też psychozach,
- umiarkowane, najczęściej występujące np. cięcie rąk, nóg, brzucha, występujące w rozpoznaniach takich jak np. PTSD, zaburzeniach dysocjacyjnych, zaburzeniach odżywiania.
W rozumieniu autoagresji, w tym również samookaleczeń, pomocne może być przyjrzenie się funkcjom, jakie one pełnią w życiu pacjentów. Pierwszą i chyba najbardziej znaczącą jest zamiana bólu emocjonalnego na ból fizyczny.
Trudne doświadczenia, traumy, przemoc wywołują emocje, z jakimi pacjent sobie nie radzi. A przeniesienie tych przeżyć na ciało, daje chwilową, ale natychmiastową ulgę. Inną ważną funkcją jest tzw. zadośćuczynienie. Ma to związek z przeżywaniem przez pacjenta głębokiego poczucia winy. W takich sytuacjach, autoagresja ma charakter wymierzonej samemu sobie kary. Można również wiązać zachowania autodestrukcyjne z dążeniami Ja pacjenta do potwierdzenia i utrwalenia własnej wartości, poczucia kontroli oraz umacniania koncepcji własnej osoby (budowania tożsamości).Zwraca się uwagę na adaptacyjno – obronne funkcje i mechanizmy autoagresji ze szczególnym naciskiem na komunikacyjne znaczenie tego typu zachowań. Autodestrukcja ujmowana z tej perspektywy jawi się jako celowa i adaptacyjna. Zachowania agresywne i autodestruktywne są sposobem zaspokajania, potwierdzania i umacniania niedowartościowanego Ja (Kubacka – Jasiecka 2006). Istotną funkcją samookaleczeń jest właśnie funkcja adaptacyjna, wynikająca z potrzeby akceptacji i uznania np. wśród rówieśników, czy społeczności więziennej. Niektóre akty autoagresji są wyrazem pewnej wyjątkowości lub/i znakiem miejsca w hierarchii społecznej. Czasem samookaleczenie pełni funkcję komunikatu, jest swoistym sposobem wołania o uwagę i pomoc.
Jednym z istotniejszych czynników i uwarunkowań mających wpływ na zachowania autodestrukcyjne jest samotność i izolacja (Harlow: izolowane od matek małpy stawały się autoagresywne oraz agresywne dla swojego potomstwa). Chodzi tu o sytuacje kiedy dziecko doświadcza braku rodziców z powodu na przykład ich śmierci, rozwodu, pobyt w domu dziecka, szpitalu itp.
Poczucie osamotnienia może być tak dotkliwe, że jedynym sposobem poradzenia sobie z tym, jest uczucie bólu fizycznego. Jest to jak „odzyskiwanie siebie”, ale przez ból. Można wtedy poczuć, że się żyje, ponieważ ten kto czuje ból, ten żyje. Takie zachowanie może mieć również związek z czynnikami biochemicznymi organizmu, gdyż w wyniku zadawania sobie bólu wydzielają się w mózgu endorfiny i inne opiaty, które mają ten ból łagodzić, znieczulać i przywracać równowagę i spokój (naturalny mechanizm obronny). Podobnie też doświadczamy tego przyjemnego stanu w sytuacji wysiłku fizycznego, czy współżycia seksualnego, a także w odpowiedzi na bliskości fizyczną np. tulenia się do bliskiej osoby.
Najczęstszą przyczyną autoagresji jest uraz, trauma spowodowana w dzieciństwie. Może to być np. przemoc psychiczna (np. poniżanie, krytykowanie, ignorowanie) lub fizyczna (bicie dziecka, nadużycia seksualne itd.). Konsekwencją takich sytuacji są najczęściej poważne zaburzenia emocjonalne. Nie sposób pomiąć również wpływu niewłaściwych postaw rodzicielskich (odrzucenie, zaniedbanie, nadopiekuńczość, nadmierne wymagania). Warunki bytowe i materialne rodziny również mogą mieć związek z późniejszymi zachowaniami autoagresywnymi, szczególnie jeśli związane są też z bezrobociem, czy alkoholizmem rodziców.
Zachowania autoagresywne mogą być związane również z wadami wrodzonymi (np. zespół Retta, autyzm, upośledzenie umysłowe) i nabytymi, np. zapalenie mózgu, uszkodzenia mózgu przez szkodliwe substancje, czy spowodowane urazami mechanicznymi.
Wiadomo już jak wiele jest uwarunkowań zachowań autoagresywnych, jak wiele pełnią funkcji i w jakich różnorodnych kontekstach mogą się pojawić. W leczeniu należy zastosować przede wszystkim psychoterapię, a czasem połączyć ją z leczeniem farmakologicznym oraz oddziaływaniami wspomagającymi w zależności o towarzyszących im innych zaburzeń.
K. Gołąb
